Tijdens de opleiding tot Specialist Klasse(n)Kracht is het zicht krijgen op de onderlinge verhoudingen van een klas een heel belangrijk onderdeel van de opleiding. Hier komt namelijk alles wat er speelt in een groep bij elkaar.
Eén van de studenten verwoorde het heel mooi: Ik moet echt anders leren denken. En dat klopt als een bus. Door te kijken naar de onderlinge verhoudingen in combinatie met de rollen en de kernkwaliteiten kun je heel veel te weten komen over het onderwaterprogramma van een groep.
En dat is precies waar het deze komende periode tussen herfst en kerst om draait: Erbij horen.
“Een kind dat zich verbonden voelt, hoeft geen plek te veroveren”
Erbij horen: het fundament van iedere groep
Iedere leerling verlangt ernaar om ergens bij te horen. Om gezien te worden, een plek te hebben in de groep, een stem te krijgen. Soms is dat zichtbaar, maar vaak speelt het zich af onder de oppervlakte. En juist dat onderwaterprogramma, die ongeschreven regels, de informele machtsverhoudingen, heeft enorme invloed op de sfeer in de klas. Om daar zicht op te krijgen, is één instrument onmisbaar: het sociogram in de klas.
Wat is een sociogram?
Een sociogram is een visuele weergave van de sociale verhoudingen binnen een groep. Met een eenvoudige vragenlijst vraag je aan leerlingen met wie ze graag samenwerken, met wie ze graag samenspelen en met wie liever niet.
De antwoorden worden uitgewerkt in een matrix en daarna getekend. Zo zie je in één oogopslag wie populair is, wie genegeerd wordt of wie vaak negatief genoemd wordt. ER zijn vijf verschillende mogelijkheden:
Populair: veel positieve keuzes, hooguit één negatieve.
Gemiddeld: een paar positieve keuzes.
Controversieel: zowel positief als negatief gekozen.
Genegeerd: niet tot nauwelijks genoemd.
Afgewezen: weinig positief en vaak negatief gekozen.
Waarom een sociogram afnemen zo waardevol is
Het sociogram in de basisschool brengt niet alleen in kaart wie met wie optrekt, maar laat ook patronen zien die je met het blote oog niet altijd ziet.
- Wie heeft invloed in de groep?
- Wie staat erbuiten?
- Welke kinderen worden over het hoofd gezien?
Het zijn deze inzichten die helpen zicht te krijgen op de dynamiek die speelt in een groep om er vervolgens regie op te voeren. Door de uitkomsten te combineren met de rollen in de groep, de thermometer, observaties en kernkwaliteiten, krijg je een compleet beeld van wat er zich onder water afspeelt – het onderstroomprogramma van de groep. En dat levert vaak prachtige aha-momenten op.
Praktijkvoorbeelden van sociogrammen in de klas
- Twee clowns bij de kleuters
Een leerkracht nam een sociogram af in haar kleutergroep. Twee jongens vielen op: onafscheidelijk, altijd aan het dollen. Door het sociogram zag ze de reacties van de groep op deze twee jongens: ze werden afgewezen. “Ze doen raar.”“Ze luisteren niet naar de juf.”
Wat eerst leek op grappig gedrag, bleek een signaal van buitensluiting.
- Van positief naar negatief leiderschap
Een meisje dat ooit geliefd en behulpzaam was, veranderde langzaam in iemand die anderen opdrachten gaf: “Jij draagt mijn tas”, “Jij haalt mijn jas”. Wat begon als natuurlijk leiderschap, kantelde ongemerkt naar manipulatie. Het sociogram maakte zichtbaar hoe groot haar invloed was en hoe de klas daarin meebewoog.
De weerstand tegen de ‘negatieve vraag’
Nu ontving ik de afgelopen paar weken een paar keer een mailtje waarin werd aangegeven dat collega’s weerstand voelen tegen de vragen: met wie speel je liever niet samen en met wie werk je liever niet samen. Ik vermoed dat het tegennatuurlijk voelt om kinderen bewust een negatieve keuze te laten maken. Ik heb ook wel eens gehoord dat het idee ontstaat dat je daardoor kinderen ergens bewust van maakt wat er eerst nog niet was.
Toch is juist de ‘wie liever niet’ vraag, essentieel bij het sociogram in de klas. Als je alleen naar de positieve keuzes kijkt, zie je maar de helft van het verhaal.
De vraag naar ‘met wie liever niet’ onthult de blinde vlekken: de stille, onzichtbare kinderen die door niemand worden genoemd, maar die wél aandacht en verbinding nodig hebben.
Sommige leerkrachten voegen ‘Niemand 1, 2, 3’ toe om de vraag te verzachten. Dat mag, maar realiseer je dat het sociogram bedoeld is om zicht te krijgen op de sociale werkelijkheid.
Wanneer je de vraag te veel afzwakt, verlies je de scherpte van het beeld.
Stel de vraag liever neutraal, zonder oordeel – en begeleid het proces zorgvuldig. De onaangename werkelijkheid is dat kinderen pesten, buitensluiten, voor- en afkeuren hebben. Door net te doen alsof dat er niet is, ontneem je jezelf (en de klas) de kans om hier iets aan te veranderen. Hoe vaak leerkrachten niet zeggen: ik wist niet dat de klas er zo over dacht. Het doel is om te interveniëren.
Waarom het sociogram in de klas verschil maakt
De tweede pijler van de RESPECT-aanpak, Erbij horen, gaat over verbinding. Over de zekerheid dat ieder kind een plek heeft in de groep. Maar die zekerheid ontstaat niet vanzelf.
Door te weten hoe de sociale verhoudingen werkelijk liggen, kun jij als leerkracht de juiste interventies doen – van bewust koppelen bij samenwerkopdrachten tot het versterken van stille leerlingen in hun rol.
Het sociogram helpt je om te zien wat anders verborgen blijft. Het is geen lijstje met namen, maar een venster naar de onderstroom. En wie de onderstroom begrijpt, kan boven water verschil maken.
Teken het sociogram
Neem bewust de tijd om het sociogram van jouw klas te tekenen. Gebruik een groot vel papier, pak je stiften erbij en laat de lijntjes en verbindingen ontstaan. Je zult merken: het verhaal van jouw groep ontvouwt zich vanzelf. En dat verhaal begint bij de vraag: hoort ieder kind er écht bij? Heb je vragen over jouw sociogram? Laat het me weten. Wil je weten wat je meer met het sociogram kan doen? Klik dan hier
Met een verschillige groet,
Jelly
Goed nieuws!!!!
27 januari 2026 starten we een nieuwe opleidingsgroep 💃🏼 in Lelystad
Wil jij ook graag Specialist Klasse(n)Kracht worden?
Er zijn nog 4 plekken beschikbaar!