Je kent het vast. Je staat voor de klas en je voelt: er speelt iets. Niet per se iets groots. Geen open ruzie misschien. Maar ook geen rust.
Er zijn kinderen die steeds de toon zetten. Kinderen die volgen. Kinderen die je nauwelijks hoort. En ergens denk je: ik mis een stukje van het verhaal.
Veel van wat er gebeurt in een klas, speelt zich af onder de waterlijn. In blikken die uitgewisseld worden. In wie naast wie gaat zitten. In wie bepaalt wat ‘normaal’ is. De groepsdynamiek in de klas is vaak voelbaar, maar lastig te duiden. Het sociogram in de klas helpt je om dat onzichtbare zichtbaar te maken.
Met een sociogram kijk je niet naar de losse leerlingen, maar naar het web ertussen. Wat zichtbaar wordt, kun je begeleiden.
Wat is een sociogram in de klas?
Een sociogram is een visuele weergave van de sociale verhoudingen in een groep. Door middel van een eenvoudige vragenlijst geven leerlingen aan met wie ze bijvoorbeeld graag samenwerken of spelen en met wie liever niet.
De antwoorden verwerk je in een sociomatrix en aan de hand van deze matrix maak je een tekening. Op die tekening zie je in één oogopslag hoe de groep sociaal in elkaar zit. Je kunt daarin onder andere herkennen welke kinderen:
- populair zijn (veel positieve keuzes),
- gemiddeld gekozen worden,
- controversieel zijn (zowel positief als negatief gekozen),
- genegeerd worden,
- of afgewezen zijn.
Een sociogram laat dus niet alleen zien wie wie kiest, maar vooral welke posities en rollen er in de groep ontstaan (zie ook hoofdstuk 7 in Klasse(n)Kracht met RESPECT voor de klas).
Waarom is een sociogram zo waardevol?
Omdat het je helpt kijken voorbij gedrag. Gedrag is wat je ziet, wat je kunt waarnemen. Het sociogram laat je zien waar dat gedrag mogelijk vandaan kan komen.
- Een leerling die steeds stoort.
- Een kind dat zich terugtrekt.
- Een ‘populaire’ leerling die steeds meer bepaalt.
Zonder zicht op de onderlinge verhoudingen loop je het risico om gedrag los te bekijken. Ben je geneigd om in te zoomen op individuele leerlingen. Dan heb je het idee dat het gedrag van een leerling op zichzelf staat. Niets is minder waar. Gedrag is altijd in interactie met iets of iemand. Op het moment dat een kind dit gedrag laat zien zonder dat anderen erbij zijn, staat het op zichzelf.
Met een sociogram zie je het gedrag in relatie tot de groep. Het sociogram maakt patronen zichtbaar zoals:
- informele leiderschap (positief of negatief),
- subgroepjes en kliekjes,
- machtsverhoudingen,
- en kinderen die structureel buiten de groep vallen.
Dit raakt aan wat ik het onderwaterprogramma van de groep noem: de ongeschreven regels die bepalen hoe je erbij hoort, wie invloed heeft en wat wel of niet ‘mag’. En precies dát bepaalt vaak de sfeer in je klas.
Populair zijn is niet altijd makkelijk
Wat je met een sociogram vaak ziet, is dat populariteit niet alleen voordelen heeft. Kinderen die populair zijn, krijgen veel aandacht, verwachtingen en druk. Andere kinderen willen bij je horen, door je gezien worden, door jou gekozen worden. Dat kan leiden tot positief leiderschap, maar ook tot manipulatie of machtsmisbruik. Ik heb dat al meerdere malen van leerkrachten gehoord. Dat ze getuige zijn van hoe gedrag verandert op het moment dat een leerling op een voetstuk wordt geplaatst.
Zonder sociogram zie je misschien alleen het gedrag. Met een sociogram zie je de positie die dit gedrag voedt. Dat geeft jou als leerkracht handelingsruimte.
En hoe zit dat bij jonge kinderen?
Leerkrachten uit de onderbouw vragen regelmatig: “Heeft het zin om een sociogram te maken bij kleuters of groep 3? Ze wisselen toch zo snel?” Dat klopt. Ik zeg altijd dat het sociogram bij jonge kinderen een houdbaarheidsdatum heeft van een dag (en soms zelfs van een uur 😃).
Voorkeuren veranderen. Relaties zijn nog vloeibaar. Op het moment dat een kind iets doet wat de ander niet leuk vindt, hoor je: jij mag niet meer naar mijn feestje komen of ik ga nooit meer met jou spelen. Maar er worden ook vriendschappen gesmeed voor het leven, zoals Hennie, één van de licentiespecialisten die ook werkt met jonge kinderen, zo mooi verwoordde.
En toch is een sociogram in de onderbouw ook heel waardevol. Juist omdat je al vroeg bepaalde dingen kunt signaleren:
- welke kinderen weinig of geen keuzes krijgen, bijvoorbeeld omdat ze bang zijn voor deze kinderen (daar wil je dus echt wat mee)
- wie genegeerd wordt,
- en waar patronen ontstaan die later kunnen vastlopen.
De houdbaarheid is misschien korter, maar de informatie is cruciaal voor preventief handelen. Uit onderzoek blijkt ook dat kinderen die op jonge leeftijd buiten de groep liggen, een grote kans hebben om dat hun hele schoolloopbaan te blijven als dit niet begeleid wordt. Dus: liever vroeg kijken en bijsturen, dan pas ingrijpen als patronen zijn vastgezet.
Sociogram maken: liever met de hand
Een sociogram maken is geen administratieve klus. Zie het alsjeblieft als een onderzoek. Mijn advies is dan ook: teken het sociogram handmatig. Niet omdat digitaal niet kan, maar omdat je tijdens het tekenen letterlijk meeloopt met de keuzes van de kinderen. Je voelt waar het schuurt. Je ziet verbanden ontstaan. Het gaat leven onder je handen. Misschien een moment voor jezelf: A3-vel op tafel, stiften erbij, kop thee… en écht kijken naar jouw klas. Persoonlijk vind ik het tekenen altijd heel fijn om te doen. Ik krijg gevoel met de groep.
Van inzicht naar regie
Een sociogram maken is geen doel op zich. Het is een startpunt. Het helpt je om bewustere keuzes te maken:
- in waar je kinderen plaatst in de klas,
- in samenwerkingsopdrachten,
- in het benoemen en begeleiden van rollen,
- en in waar jij regie wilt voeren op de groep, welk thema er speelt.
Niet door te forceren, maar door te begrijpen wat er speelt. Dat is waar jij als leerkracht voor kinderen het verschil maakt. En als de sfeer in de klas goed is, maakt dit je werk uiteindelijk ook een stuk lichter.
Zelf een sociogram maken?
Maak je gebruik van ParnasSys, dan heb je als het goed is de mogelijkheid om een sociogram af te nemen (klik hier voor de uitleg)
Beschik je niet over een instrument (handmatig kan ook, maar kost je wel erg veel tijd) en wil je graag een sociogram maken en denk je: Hoe doe ik dat precies? Waar begin ik?
Ik heb een gratis download voor je gemaakt waarin je:
- het sociogram afneemt,
- en de sociomatrix invult,
Daarbij zit een filmpje waarin ik je rustig meeneem in het proces. Alsof ik naast je zit 😃. (Dit is een andere versie dan die we eerst op de website hadden staan).
👉 https://klassenkracht.nl/gratis-sociogram/
Wil je verder kijken dan inzicht?
Het sociogram laat zien wat er is. Maar daarna komt de vraag: wat ga je ermee doen? Hoe breng je beweging in vastgelopen patronen? Hoe versterk je positief leiderschap? Hoe voer je regie op groepsdynamiek zonder dat het strijd wordt? Daarover gaat de mini-training. Voor leerkrachten die niet alleen willen signaleren, maar ook willen begrijpen en er praktisch mee aan de slag willen in hun klas.
👉Volg nú de mini-training Van Sociogram tot plan van aanpak.
Veel leerkrachten zeggen achteraf: “Had ik dit maar eerder gedaan.” Niet omdat ze het niet goed deden, maar omdat ze nu pas zagen waar ze écht invloed op kunnen uitoefenen. Als je na het maken van het sociogram denkt: ja… ik zie het nu wel, maar wat is mijn volgende stap?
dan is deze mini-training precies voor jou.
Omdat groepsdynamiek geen toeval is. En jij daarin het verschil kunt maken.
Met een verschillige groet,
Jelly
Goed nieuws!!!!
4 maart 2026 starten we een nieuwe tweedaagse Klasse(n)Pad 💃🏼 in omgeving Utrecht!
Wil jij ook graag leren werken met Klasse(n)Pad?