De gymles was net afgelopen. De klas had een spel gespeeld en de meeste kinderen hadden zichtbaar plezier gehad. Er werd gelachen, gerend en enthousiast meegedaan.

Tot één leerling zei:

“Wat een stom spel.”

In een groepje jongens veranderde meteen de sfeer. Een paar seconden eerder hadden ze nog fanatiek meegedaan, maar nu knikten ze instemmend.

“Ja, echt stom.”
“Saai spel.”

Het plezier leek ineens verdwenen. Niet omdat het spel veranderd was.
Maar omdat de norm in het groepje verschoof. Dit kleine moment laat iets zien wat in klassen voortdurend gebeurt: gedrag en meningen worden sterk beïnvloed door de groep.

De klas als sociale gemeenschap

In veel gesprekken over gedrag in de klas gaat het al snel over individuele leerlingen. Een kind dat stoort. Een leerling die vaak grapjes maakt. Of een kind dat zich juist terugtrekt. Maar wie wat langer naar een klas kijkt, merkt vaak iets anders: gedrag ontstaat zelden alleen in een kind. Het ontstaat in interactie met de groep. Een klas is namelijk niet alleen een verzameling individuen. Het is ook een sociale gemeenschap. En in elke gemeenschap ontstaan vanzelf normen: ongeschreven regels over wat normaal is en wat niet.

De vraag is dus niet alleen: 

Waarom doet dit kind dit? 

Maar ook: 

Wat gebeurt er in de groep wanneer dit gedrag plaatsvindt? 

Om dat beter te begrijpen, helpt het om te kijken naar wat je de normcirkel van de klas zou kunnen noemen.

Hoe gedrag zich in een groep ontwikkelt

De normcirkel begint vaak met gedrag van één leerling.

Dat kan van alles zijn:

• een grap maken
• iemand helpen
• door de instructie praten
• iemand verdedigen

Vervolgens komt de reactie van de groep. Lachen, stil worden, reageren, helpen of juist niets doen. Die reactie bepaalt hoeveel aandacht en status het gedrag krijgt. Gedrag dat aandacht krijgt, krijgt energie. Gedrag dat geen reactie krijgt, verdwijnt vaak sneller.

Wanneer bepaald gedrag vaker aandacht krijgt, gaan andere leerlingen het soms ook proberen. Zo verspreidt gedrag zich langzaam in de groep. Na verloop van tijd ontstaat er iets dat sterker is dan een regel van de leerkracht: een groepsnorm.

Een norm is eigenlijk een stilzwijgende afspraak: Zo doen wij het hier. En wanneer een norm eenmaal in een groep zit, beïnvloedt die het gedrag van alle leerlingen.

Waarom groepsnormen zo krachtig zijn

Onderzoek naar groepsdynamiek laat al langer zien dat gedrag sterk wordt beïnvloed door de sociale omgeving. De sociaal psycholoog Kurt Lewin formuleerde het al eenvoudig: gedrag ontstaat uit een combinatie van persoon en omgeving. Dat betekent dat dezelfde leerling zich in verschillende groepen heel anders kan gedragen. In een groep waar stoer gedrag veel aandacht krijgt, kan storend gedrag toenemen. In een groep waar samenwerken en helpen zichtbaar gewaardeerd worden, kan juist dat gedrag zich verspreiden.

De groep werkt als een soort sociale versterker. Dit zien we bijvoorbeeld ook in onderzoek naar pesten. Daarbij blijkt dat pesten zelden alleen een interactie is tussen twee kinderen. Vaak spelen omstanders een belangrijke rol. Lachen, aanmoedigen of niets doen kan ervoor zorgen dat het gedrag blijft bestaan. Dat maakt duidelijk dat gedrag in een klas vaak niet alleen een individueel probleem is, maar ook een groepsproces.

De invloed van de leerkracht

Betekent dit dat jij als leerkracht weinig invloed hebt op groepsnormen? Integendeel.

De leerkracht speelt juist een belangrijke rol in het sturen van de normcirkel. Je kunt namelijk invloed uitoefenen op drie belangrijke factoren: aandacht, status en reflectie.

1. Aandacht sturen

Kinderen kijken voortdurend waar aandacht naartoe gaat.

Wanneer storend gedrag veel aandacht krijgt, kan dat gedrag aantrekkelijk worden. Maar wanneer pro-sociaal gedrag zichtbaar wordt gemaakt, kan juist dat gedrag zich verspreiden.

Een eenvoudige zin kan al verschil maken:

“Dank je dat je wachtte tot hij klaar was met praten.”

Door dit soort gedrag te benoemen, wordt zichtbaar wat helpt voor de groep.

2. Status verschuiven

In groepen speelt status een grote rol. Kinderen zoeken erkenning van leeftijdgenoten.

Wanneer gedrag zoals helpen, luisteren of verantwoordelijkheid nemen zichtbaar gewaardeerd wordt, kan dat gedrag langzaam status krijgen in de groep. Dat betekent niet dat de leerkracht complimenten moet uitdelen voor elk klein moment. Het gaat er vooral om dat gedrag dat de groep helpt gezien wordt.

3. Reflectie organiseren

Een derde manier waarop leerkrachten invloed hebben op groepsnormen is door af en toe samen stil te staan bij het functioneren van de groep.

Bijvoorbeeld met vragen zoals:

• Wat hielp onze groep vandaag om goed samen te werken?
• Wanneer ging het fijn in de klas?
• Wat deed iemand waardoor het beter liep?

Door zulke momenten wordt gedrag bewust en krijgen kinderen ook zelf verantwoordelijkheid voor het klimaat in de groep.

Waarden leren door ervaring

Veel scholen werken met waarden zoals respect, verantwoordelijkheid of zorg voor elkaar. Maar zulke woorden blijven voor kinderen vaak abstract. Wanneer je zegt: “Wij hebben respect voor elkaar,” weten kinderen echt niet wat dat betekent in termen van concreet gedrag.

Daarom is het belangrijk dat waarden ook ervaren worden.

Een eenvoudige oefening kan bijvoorbeeld zijn dat kinderen in tweetallen door het lokaal bewegen en letten op hoeveel ruimte hun partner nodig heeft. De leerkracht kan daarbij vragen stellen zoals:

“Merk wanneer je te dichtbij komt.”
“Wat helpt om prettig samen te bewegen?”

Respect wordt dan geen regel, maar een ervaring. Volgens de Amerikaanse pedagoog John Dewey leren kinderen waarden vooral in zulke concrete situaties. Niet door erover te praten, maar door ze te oefenen in relaties met anderen.

Van gedrag naar groepsnorm

Wanneer we gedrag in een klas bekijken door de lens van de normcirkel, verandert de manier waarop we naar gedragsproblemen kijken. De vraag wordt dan niet alleen:

 Waarom doet deze leerling dit?

Maar ook: 

• Wat gebeurt er in de groep wanneer dit gedrag plaatsvindt?
• Welke reactie krijgt het van klasgenoten?
• Wat krijgt in deze klas aandacht en energie

Dat perspectief helpt om gedrag niet alleen individueel te benaderen, maar ook te kijken naar de dynamiek van de groep. En misschien ligt daar wel één van de belangrijkste pedagogische taken van de leerkracht: helpen bouwen aan een klas waarin de norm langzaam verschuift naar iets wat elke leerling helpt. Want uiteindelijk ontstaat in elke klas vanzelf een norm.

De vraag is alleen: welke norm ontstaat er?

Ik wens je een fijne week!
Met een verschillende groet,
Jelly