Het schooljaar loopt ten einde. En misschien voel jij het ook al een beetje in je klas. Die onrust. Dat geplaag. Die kinderen die ineens overal commentaar op hebben. Of juist die stille leerling die zich wat meer terugtrekt.
Sommige kinderen gaan “vitten”. Andere gaan “klitten”. De één zoekt ruzie, de ander zoekt houvast. En ergens is dat helemaal niet zo gek. Want afscheid nemen doet iets met een groep.
De laatste fase van groepsvorming noemen we de adjourningfase. Een ingewikkeld woord voor elkaar loslaten.
En hoe kinderen daarmee omgaan? Dat zie je terug in gedrag.
De adjourningfase: wat gebeurt er eigenlijk?
In de theorie van groepsvorming kennen we verschillende fases. Veel leerkrachten kennen inmiddels de forming-, storming-, norming- en performingfase. Maar die laatste fase… die vergeten we vaak: De adjourningfase.
De fase waarin een groep uit elkaar gaat. Voor volwassenen is dat vaak al ingewikkeld. Denk maar eens aan afscheid nemen van collega’s, een verhuizing, een relatie die eindigt of een groep waar je je veilig voelde. Dan voel je ineens hoe belangrijk verbinding eigenlijk was.
Voor kinderen geldt precies hetzelfde. Alleen… kinderen vertellen dat meestal niet met woorden. Ze vertellen het met gedrag. Zijn er in jouw klas veranderingen te bespeuren? Is er gedrag dat ineens opvalt? Kijk er eens naar vanuit dit afscheids verhaal.
Vitten en klitten
In de adjourningfase zie je vaak twee bewegingen ontstaan:
1, Vitten: Kinderen worden kritischer op elkaar. Er ontstaan sneller irritaties. Er wordt gemopperd, geplaagd of ruzie gemaakt. Waarom? Omdat afstand nemen soms veiliger voelt dan voelen dat je iemand gaat missen. Als ik alvast boos op jou word… dan doet afscheid misschien minder pijn.
- Klitten
Andere kinderen gaan juist extra verbinding zoeken. Ze willen steeds naast dezelfde vriend(in) zitten. Worden emotioneler. Zoeken meer bevestiging. Willen nóg een speelafspraak. Of hangen ineens veel om jou als leerkracht heen. Ook dat is afscheidsgedrag. Want loslaten vraagt houvast.
Groep 8: afscheid met een traan en een lach
Bij groep 8 zie je dit proces vaak heel duidelijk. Onder die stoere houding, de musicalgrappen en het “wij zijn klaar voor de middelbare school” zit vaak ook spanning. Want ineens komt het dichtbij. De vertrouwde klas gaat uit elkaar. Vriendschappen veranderen. De veilige plek waar ze jarenlang waren, moeten ze verlaten. En dus zie je soms:
- extra druk gedrag,
- minder concentratie,
- conflicten,
- stoerdoenerij,
- emotionele uitbarstingen,
- of juist kinderen die zich terugtrekken.
Niet omdat het “lastige kinderen” zijn. Maar omdat afscheid nemen raakt. En hoe mooi zou het zijn als we daar niet alleen organisatorisch aandacht aan besteden… maar ook pedagogisch? Niet alleen oefenen voor de musical. Maar ook ruimte maken voor het gesprek:
Hoe is het eigenlijk om afscheid te nemen?
En vergeet de kleuters niet…
Ook bij oudste kleuters speelt dit proces. De één wordt ineens weer heel aanhankelijk.
De ander gaat grenzen opzoeken. Of kinderen trekken weer sterk naar hun oude veilige vriendjes toe. En ondertussen staat groep 3 als iets groots en spannends op hen te wachten.
Nieuwe tafeltjes. Nieuwe regels. Nieuwe verwachtingen. Dat is niet niks.
Juist daarom is het belangrijk om ook bij jonge kinderen bewust stil te staan bij overgangsmomenten. Met prentenboeken. Met gesprekjes. Met tekenen. Met rituelen.
Want kinderen helpen afscheid te nemen, helpt kinderen ook om weer open te kunnen staan voor iets nieuws.
Ook in andere groepen speelt afscheid
We denken vaak dat alleen groep 8 afscheid neemt. Maar eigenlijk gebeurt het in elke groep.
Soms subtiel. Soms zichtbaar. Een kind verhuist. Een leerkracht vertrekt. De groep verandert volgend jaar van samenstelling. Of kinderen voelen gewoon: dit schooljaar loopt ten einde.
En juist in die laatste weken zie je vaak gedrag waarvan leerkrachten denken:
“Waarom wordt het ineens weer zo onrustig?” Omdat de onderstroom beweegt.
Omdat kinderen voelen dat iets eindigt.
Hoe kun je hier als leerkracht mee omgaan?
- Maak het bespreekbaar
Benoem wat je ziet. “Ik heb het idee dat we elkaar soms wat sneller irriteren de laatste tijd. Herkennen jullie dat?”
Of:
“Ik merk dat sommige kinderen juist extra dichtbij elkaar willen zijn.” Door woorden te geven aan de onderstroom, ontstaat bewustzijn. En bewustzijn geeft rust.
- Normaliseer gevoelens
Kinderen hoeven niet “sterk” te zijn rondom afscheid. Verdriet, spanning, boosheid, opluchting… het mag er allemaal zijn. Juist als gevoelens er mogen zijn, hoeven ze minder via gedrag naar buiten te komen.
- Kijk voorbij het gedrag
Niet elk conflict hoeft direct opgelost of bestraft te worden. Soms vertelt gedrag een verhaal.
De vraag is dan niet alleen: “Hoe stop ik dit gedrag?” Maar ook: “Wat probeert dit kind mij eigenlijk te vertellen?”
- Werk met rituelen
Afscheid vraagt markering.
Denk aan:
- complimentencirkels,
- herinneringsboekjes,
- een afscheidsmuur,
- foto’s terugkijken,
- brieven schrijven aan elkaar,
- een wens voor volgend jaar delen.
Rituelen helpen kinderen om betekenis te geven aan een overgang.
- Geef woorden aan verbinding
Veel kinderen weten eigenlijk niet goed wat ze voelen. Help ze daarbij.
“Misschien ben je wel een beetje boos omdat je iemand gaat missen.”
Of:
“Soms ga je juist mopperen op iemand die belangrijk voor je is.”
Dat soort zinnen kunnen enorm helpend zijn.
Afscheid nemen hoort bij verbinden
Misschien is dat wel de kern van de adjourningfase. Dat afscheid nemen alleen pijn doet…
als iets betekenisvol was. En dus is vitten of klitten niet per se een teken dat het misgaat.
Soms is het juist een teken dat kinderen verbonden zijn geraakt. Dat deze groep ertoe deed.
En hoe mooi is het als wij als leerkrachten niet alleen bezig zijn met toetsen afronden, rapporten schrijven en stoelen stapelen… Maar ook oog houden voor dat stille proces onder de oppervlakte. Want kinderen leren niet alleen rekenen en taal op school.
Ze leren ook:
- verbinden,
- loslaten,
- omgaan met verandering,
- en opnieuw beginnen.
Wil je inspiratie voor werkvormen om het afscheid vorm te geven? Download dan hier mijn e-book Afscheid Nemen. Maak er een mooie periode van met elkaar!